Vreemde tekens op een jurk…

In het begin van Koerikoeloem is Naomi Sato, onze sho-speelster, gewikkeld in een jurk met daarop allerlei vreemde tekens. De eerste gedachte is dan natuurlijk dat het wel Japans zal zijn, maar wie beter kijkt ziet dat het daar toch ook weer niet op lijkt.

Koerikoeloem 2018-05-27 15.25.28

Maar wat is het dan wel?

Welnu het zijn tekens afkomstig uit Noordspaanse manuscripten uit de 10e eeuw, die de melodieën uit de Mozarabische traditie op grafische wijze weergeven.  De term ‘Mozarabisch’ betekent letterlijk ‘niet-Arabisch’ en stamt uit de tijd van de Arabische overheersing van het Iberisch schiereiland. Hiermee werd het Christelijk deel van de bevolking bedoeld. Christenen konden in de periode van de Islamitische overheersing lange tijd hun eigen religieuze rituelen uitvoeren in kerken, kloosters en kathedralen. 

De muziek die tijdens hun vieringen werd gezongen werd genoteerd in een soort grafische tekens, ook wel neumen genaamd. Dit gebeurde overigens in heel Europa, maar regionaal waren er grote verschillen in notatie, tekst en melodie waardoor er lange tijd vele verschillende stijlen en handschriften in omloop waren. De Mozarabische variant heeft een uitzonderlijk rijke variatie aan tekens. Het Antifonario de la Cathédral de León is één van de vele bewaard gebleven manuscripten uit deze traditie. Eén blik op dit handschrift laat zien dat het om rijk gevarieerde en zeer geraffineerde melodieën moet zijn gegaan. Leon8Deze muziek werd eeuwenlang, en dus ook ten tijde van de Arabische overheersing dagelijks uitgevoerd totdat onder  invloed van de Carolingen besloten werd dat in heel Europa dezelfde liturgie en dus ook dezelfde muziek gezongen diende te worden. Als gevolg hiervan werd rond 1080 deze muziek verboden. Vanuit Frankrijk (Cluny) werden monniken naar het Iberisch schiereiland gestuurd om daar de ‘juiste’ manier van zingen en de ‘juiste’ liturgie in te voeren. 

Hoewel de handschriften een heel duidelijk beeld suggereren van de melodische curves die de gezangen volgden is deze muziek niet langer te reconstrueren. Slechts een handvol gezangen zijn in latere Aquitaanse notaties teruggevonden. Een onvoorstelbare hoeveelheid muziek, met onmiskenbaar veelbelovende melodieën is hiermee verloren gegaan. Een historisch drama. 

Mozarabische neumen in Koerikoeloem

In 2012 zong componist Miranda Driessen in ensemble Virga, een trio o.l.v. Geert Maessen met wie ik in de Amsterdamse Obrechtkerk gregoriaans zong. Geert was toen zelf al enige tijd bezig met onderzoek naar Mozarabische handschriften, en probeert sindsdien m.b.v. computationele analyse en vergelijking met andere, wel ontcijferde, handschriften uit dezelfde periode deze gezangen te reconstrueren. Een voorlopig resultaat hiervan is te vinden in zijn publicatie Calculemus et cantebus.

Driessen vond de handschriften fascinerend, maar koos een andere, volstrekt onwetenschappelijke benadering. Als componist leek het haar minstens zo interessant om te onderzoeken hoe je nieuwe melodieën zou kunnen creëren a.d.h.v. deze neumen. Wel hield ze daarbij rekening met wat er bekend is over de betekenis van de verschillende tekens. 

In 2015 werd door de Universiteit van Bristol een competitie georganiseerd vanuit hun onderzoeksgroep naar de Mozarabische liturgie. Hiervoor schreef Driessen Marginalia voor sextet en ontving een eervolle vermelding. 

Zowel het historisch drama van het verdwijnen van een muzikale traditie die eeuwenlang onderdeel was van een cultuur als de melodische rijkdom die uit deze manuscripten naar voren komt laten Driessen sindsdien niet meer los. ‘Dat kan dus zomaar gebeuren: dat onder invloed van politiek gemotiveerde ontwikkelingen zoiets bijzonders verdwijnt.’

Laten we koesteren wat we tot stand hebben gebracht!

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s